Thế nào là dân chủ đa nguyên?

Kiến thức chính trị cơ bản: Thế nào là dân chủ đa nguyên?

►►1. Sự khác nhau giữa đa nguyên và đa đảng

Trước hết cần nhìn rõ hơn hai ý niệm đa nguyên và đa đảng. Cụm từ ''dân chủ đa nguyên'' ngày nay tuy đã được chấp nhận rộng rãi nhưng hình như vẫn còn một số ngộ nhận. Thỉnh thoảng vẫn được nghe một số người nói ''dân chủ tự nó đã có đa nguyên''. Khẳng định này chỉ đúng một phần. Nước Do Thái, thành lập trên căn bản một tín ngưỡng chính thức, là một nước dân chủ, nhưng sẽ không bao giờ là một thể chế dân chủ đa nguyên vì ít ra về mặt tôn giáo nó vẫn là nhất nguyên. Các nước Hồi Giáo sau này sẽ trở thành những nước dân chủ - trong bao lâu nữa là một vấn đề khác - nhưng sẽ không thể là những nước dân chủ đa nguyên. Nói một cách tổng quát hơn, khi một quốc gia tự coi là đặt nền tảng trên một tôn giáo hay một chủng tộc nào đó thì quốc gia đó có thể có dân chủ, nhưng không thể có dân chủ đa nguyên. Hãy coi chừng: khi chúng ta khẳng định chúng ta là ''con Hồng cháu Lạc", chúng ta đã quên mất rằng nước ta là sự hòa nhập của nhiều sắc tộc, và chúng ta đã vi phạm tinh thần đa nguyên. Người Chăm, người Khmer và nhiều sắc tộc khác cũng đều là những người Việt Nam trọn vẹn. Đa nguyên là một triết lý và, thể hiện trong sinh hoạt quốc gia, nó đòi hỏi mọi người, trước hết là người cầm quyền, hiểu quốc gia như là sự chấp nhận chia sẻ một tương lai chung và chỉ là sự chấp nhận chia sẻ một tương lai chung mà thôi. Đa nguyên bao hàm sự tôn trọng mọi khác biệt, sự đảm bảo chỗ đứng và tiếng nói ngang nhau cho mọi người trong cộng đồng quốc gia và sự phủ nhận mọi phân biệt đối xử trong bất cứ lãnh vực nào, dưới bất cứ hình thức nào và với bất cứ lý do nào.

Nếu đa nguyên là một tinh thần, thì đa đảng trước hết là một con số. Hai đảng, ba đảng, hay bao nhiêu đảng đi nữa, cũng vẫn chưa phải là đa nguyên nếu vẫn có một số ý kiến bị cấm phát biểu, hay một số khuynh hướng được dành ưu thế.

►►2. Thế nào là dân chủ đa nguyên?

Mặc dầu thảo luận về tương lai của dân chủ là một khuynh hướng thời thượng, cho tới nay trong các tác phẩm chính trị nổi tiếng trên thế giới chưa có một định nghĩa rõ rệt cho dân chủ đa nguyên. Tổ chức Tập hợp Dân chủ Đa nguyên đã đưa ra một định nghĩa rõ rệt với năm đặc tính của dân chủ đa nguyên. Từ khi định nghĩa này được đưa ra năm 1992, qua
các thảo luận trực tiếp với các nhà nghiên cứu chính trị cũng như qua những tác phẩm mới, Tập hợp đã chỉ nhận được những bổ túc chứ chưa gặp một phản bác nào.

Định nghĩa đó được diễn đạt rằng, dân chủ đa nguyên là một hệ thống chính trị mới gồm có năm đặc tính bắt buộc:

- Một là, dân chủ đa nguyên nhìn nhận và tôn trọng chỗ đứng và tiếng nói ngang nhau cho mọi người thuộc mọi thành phần xã hội, mọi tín ngưỡng và mọi khuynh hướng chính trị. Dân chủ đa nguyên lên án mọi phân biệt đối xử, nó chống đối quyết liệt chế độ độc đảng. Một cách cụ thể bản hiến pháp của một thể chế dân chủ đa nguyên không thể chứa đựng bất cứ một qui chiếu nào về một chính đảng, một chủ nghĩa hay một tôn giáo.

- Hai là, ngoài nguyên tắc phân quyền phải có trong mọi nền dân chủ xứng đáng với tên gọi của nó, dân chủ đa nguyên đòi hỏi tản quyền để tôn trọng sự khác biệt giữa các địa phương. Một chính quyền dù xuất phát từ bầu cử tự do đi nữa cũng không phải là dân chủ đa nguyên nếu phần lớn quyền hành tập trung trong tay chính quyền trung ương.

- Ba là, dân chủ đa nguyên đặt nền tảng trên xã hội dân sự. Bên cạnh các chính đảng, còn có các cộng đồng sắc tộc, địa phương và tôn giáo, các hiệp hội công dân tổ chức theo ngành nghề quyền lợi, nhân sinh quan, sở nguyện, ưu tư, v.v... Những đối tác xã hội này được hoạt động độc lập với chính quyền, được nhìn nhận một chỗ đứng trọng yếu, được có tiếng nói và ảnh hưởng trong sinh hoạt cũng như tron g sự tiến hóa của xã hội. Nhà nước tự coi mình có sứ mạng phục vụ xã hội dân sự chứ không khống chế xã hội dân sự, không định đoạt sinh hoạt thường ngày thay cho xã hội dân sự. Về mặt kinh tế điều này có nghĩa là nền kinh tế quốc gia phải đặt nền tảng trên các xí nghiệp tư, khu vực quốc doanh phải được giới hạn ở mức tối thiểu và nếu không có thì càng hay. Vai trò nền tảng của các hiệp hội công dân đa dạng là một bảo đảm chắc chắn cho sự chuyển hóa thường trực, tự nhiên và liên tục của xã hội, tránh những xáo trộn đột ngột và đầy đổ vỡ của các cuộc cách mạng.

- Bốn là, dân chủ đa nguyên kính trọng các thiểu số và luôn luôn mưu tìm thỏa hiệp. Trong một thể chế dân chủ đa nguyên, nguyên tắc thiểu số phục tùng đa số không được sử dụng một cách tự động và máy móc mà chỉ được dùng tới sau khi đã tận dụng mọi cố gắng để tìm đồng thuận. Dân chủ đa nguyên chống lại mọi hình thức chuyên chính, kể cả chuyên chính của đa số. Bình thường trong một thể chế dân chủ sự chính đáng của một chính quyền dựa trên kết quả của cuộc bầu cử cuối cùng, nhưng trong dân chủ đa nguyên sự chính đáng của một chính quyền còn nằm cả trong sự thành khẩn tìm đồng thuận trong mọi quyết định quan trọng.

- Năm là, dân chủ đa nguyên trong bản chất của nó tôn trọng mọi thành phần dân tộc và không thể để một thành phần nào bóc lột và chà đạp một thành phần khác. Vì thế dân chủ đa nguyên coi rất trọng công bằng xã hội và không thể đi đôi với cái thường được gọi là tư bản rừng rú.

Trong một thể chế dân chủ đa nguyên, nhà nước không còn là người chỉ huy tuyệt đối. Vai trò của nhà nước chỉ là đảm nhiệm ba chức năng:

- Trọng tài trong các quan hệ giữa các thành tố của xã hội;

- Chế tài những vi phạm;

- Hòa giải những đòi hỏi mâu thuẫn của các thành phần dân tộc.

Nhà nước hòa giải thay vì nhà nước chỉ huy là nét đậm của dân chủ đa nguyên. Nó phân biệt hẳn dân chủ đa nguyên với các chế độ chuyên chính, nhưng nó cũng khiến dân chủ đa nguyên khác với nhiều chế độ dân chủ trong đó chính quyền vẫn còn tham vọng định đoạt thay cho xã hội dân sự.